कान आणि डोळ्यांसह श्वसनसंस्थेवर होतो फटाक्यांचा गंभीर परिणाम

फटाक्यांचा सर्वात घातक परिणाम लहान मुलांवर आणि ज्येष्ठांवर

फटाक्यांच्या परिणामांबाबत महापालिकेच्या पर्यावरण खात्याचे अभ्यासात्मक संकलन


मुंबई ( १७ ऑक्टोबर ) : दिवाळी हा खरं तर प्रकाशाचा आणि आनंदाचा सण, पण गेल्या काही वर्षात या सणाचं नातं प्रकाशापेक्षा फटाक्यांच्या आवाजाशी जोडलं गेलंय! काही क्षणात विरुन जाणाऱ्या फटाक्यांच्या आवाजामुळे काही जणांना क्षणिक आनंद मिळत असेलही पण या फटाक्यांच्या आवाजामुळे आणि धुरामुळे होणारे दुष्परिणाम अनेकांना आयुष्यभर सहन करावे लागतात. फटाक्यांमुळे ध्वनीप्रदुषण आणि वायुप्रदुषण होते, हे तर आपल्या सगळ्यांनाच माहित आहे. पण यासोबतच हे फटाके आपल्यावर अनेक अंगांनी आणि वेगवेगळ्या पद्धतीने परिणाम करत असतात. महापालिकेच्या पर्यावरण खात्याने महापालिकेच्या रुग्णालयातील वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मदतीने फटाक्यांमुळे होणाऱ्या प्रतिकूल परिणामांचे अभ्यासात्मक संकलन तयार केले.

याच संकलीत माहितीमधील महत्त्वाचे मुद्दे पुढीलप्रमाणे:

फटाक्यांबद्दल थोडेसे …!
फटाक्यांमध्ये अनेक घातक आणि प्रदुषणकारी द्रव्ये / रसायने असतात, ज्यामुळे जमीन, हवा आणि पाणी यावर विपरीत परिणाम होतो. फटाक्यांचा सर्वात घातक परिणाम हा लहान मुलांवर आणि ज्येष्ठ नागरिकांवर होतो.

जगातील काही देशांमध्ये फटाक्यांवर संपूर्णत: किंवा आंशिक स्वरुपाची बंदी आहे. तर काही देशांमध्ये विशिष्ट प्रकारच्या (उदा. रॉकेट) फटाक्यांवर पूर्ण बंदी आहे.

भारतामध्ये १२५ डेसिबलपेक्षा अधिक आवाज असणाऱ्या फटाक्यांवर बंदी आहे.

घोषित शांतता क्षेत्राच्या १०० मीटरच्या परिसरात आवाज करणारे फटाके फोडण्यावर बंदी आहे.

रात्री १० ते सकाळी ६ या कालावधीत फटाके फ़ोडण्यावर बंदी आहे.

फटाक्यांमुळे होणाऱ्या अपघातांचे / आगी लागण्याचे प्रमाण दिवाळीत सर्वाधिक असते.

'सेंटर फॉर सायन्स एण्ड एन्व्हायर्नमेंट' यांच्या एका अभ्यास अहवालानुसार दिवाळी दरम्यान वायू प्रदूषणाचे प्रमाण हे सात ते आठ पटीने वाढल्याचे दिसून आले. या प्रकारच्या प्रदूषणाचा प्रतिकूल परिणाम माणसाच्या
आरोग्यावर होतो. तसेच लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक, श्वसन विकाराचे रुग्ण, हृदयरुग्ण आदींवर या प्रदूषणाचा सर्वाधिक परिणाम होतो.

'पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६' आणि हवा (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) अधिनियम, 1981’ मध्ये असणाऱ्या विविध तरतुदींनुसार फटाक्यांच्या खोक्यावर फटाक्यातील घटक-रसायनांची माहिती, फटाके फोडताना होणाऱ्या आवाजाची पातळी आदी माहिती छापणे बंधनकारक आहे.

फटाके फोडताना घ्यावयाची काळजी

शक्यतो फटाके फोडणे टाळावे. फटाके फोडावयाचेच झाल्यास आवाज न करणारे फटाके फोडावेत.

फटाके फोडताना शेजारी पाण्याने भरलेली बादली ठेवावी किंवा लगेच पाण्याचा पुरवठा होऊ शकेल अशा नळाला जोडलेला पाईप ठेवावा. जेणेकरुन काही अपघात झाल्यास किंवा दुर्घटना घडल्यास तातडीने प्रथमोपचार स्वरुपात पाण्याचा वापर करता येऊ शकेल.

फटाक्याला प्रज्ज्वलीत केल्यावर तातडीने दूर होणे आवश्यक आहे.

फटाके हे शर्ट, पँट किंवा कपड्यांच्या खिशात कधीही ठेवू नयेत. फटाके काचेच्या किंवा धातूच्या भांड्यात ठेवून फोडू नयेत. फटाके फोडून झाल्यावर फटाक्यांच्या अवशेषांवर पाणी टाकावे, जेणेकरुन त्यातील ठिणगी किंवा उरलेल्या विस्तवामुळे आग लागणार नाही.

ज्या परिसरात आपण फटाके फोडणार आहोत तो परिसर फटाके फोडण्यासाठी बंदी असलेले क्षेत्र नाही याची खातरजमा करुन घ्यावी.

फटाक्यांमुळे उच्च तापमानाची निर्मिती होते. ही बाब लक्षात घेऊन फटाके फोडताना परिपूर्ण काळजी घेणे अतिशय आवश्यक आहे.

फटाका नीट फुटला नसेल किंवा अर्धवट जळाला असेल तर तो पुन्हा फोडण्याचा प्रयत्न अजिबात करु नये; त्याऐवजी सदर फटाक्यावर पाणी टाकून तो फटाका विझवावा / निष्प्रभ करावा.

लहान मुले फटाके फोडणार असल्यास पालकांनी किंवा मोठ्यांनी त्यांच्या सोबत राहून काळजीपूर्वक फटाके कसे फोडावेत याबाबत लहानग्यांना मार्गदर्शन करावे.

फटाक्यांमुळे शरिरावर होणारे दुष्पपरिणाम !

डोळ्यांवर होणारे परिणाम
फटाक्यांमुळे किंवा फटाका फोडल्यावर उडणाऱ्या ठिणग्यांमुळे डोळ्यांवर अतिशय घातक परिणाम होऊन कायमचे अथवा काही काळ टिकणारे किंवा तात्कालिक दोष निर्माण होऊ शकतात.

फटाक्यांमुळे डोळ्यांच्या बाहुल्यांना किंवा बाहुल्यांच्या पारदर्शक पडद्यावर (Cornea) ओरखडे येऊ शकतात किंवा पडद्याला कायमची इजा होऊ शकते.

फटाक्यांमुळे पापण्यांच्या आतील भागास (Conjunctiva) किंवा डोळ्यातील पांढऱ्या भागास म्हणजेच श्वेतमंडलास (Sclera) इजा होऊ शकते.

फटाक्यांमुळे डोळ्यांच्या बुबुळांना (Iris) गंभीर इजा होऊ शकते.

फटाक्यांमुळे डोळ्याच्या भिंगाला (Lens) इजा होऊ शकते.

डोळ्याच्या आतील पडद्याला म्हणजेच Retina ला फटाक्यांमुळे इजा होऊ शकते.

डोळ्यातील दृष्टी संबंधीच्या मज्जातंतूंना म्हणजेच Optic nerve ला फटाक्यांमुळे इजा होऊ शकते. यामुळे व्यक्तीला कायमचे अंधत्व येऊ शकते.

वरील सर्व बाबी लक्षात घेता फटाके फोडताना डोळ्यासारख्या अत्यंत नाजूक अवयवाची अतिशय काळजी घेणे आवश्यक आहे.

श्रवणशक्तीवर होणारा परिणाम, बहिरेपणाही येऊ शकतो !

फटाक्यांमुळे ध्वनी प्रदूषण मोठ्या प्रमाणात होते; त्यातून तीव्र स्वरुपाचे अल्पकालीक ध्वनी प्रदुषण निर्माण होते. ही बाब अत्यंत गंभीर असते.

अल्पकालीक व तीव्र स्वरुपाच्या ध्वनीप्रदूषणामुळे व्यक्तीला काही काळापुरते किंवा कायमचे बहिरेपण येऊ शकते. अत्यंत कमी कालावधीसाठी निर्माण होणारा खूप मोठा आवाज यासारख्या ध्वनी प्रदूषणामुळे येणाऱ्या
बहिरेपणाला शास्त्रीय भाषेत 'Acoustic Trauma' असे म्हटले जाते.

फटाक्यांच्या आवाजामुळे कानामध्ये आभासी-आवाज येण्यासारख्या गोष्टी उत्पन्न होऊ शकतात. याला वैद्यकीय परिभाषेत 'Tinnitus किंवा Ringing of the Ears' असे म्हटले जाते.

तीव्र स्वरुपाचा आवाज अचानक कानावर पडल्यामुळे कानाच्या आतील भागातील Stereocilia, Cochlea (कानाच्या आतील भागातील नलिका), कानातील पेशींना सूज येणे, Autolysis होणे यासारख्या विकारांना सामोरे जावे लागू शकते.

फटाक्यांमुळे कानाच्या पडद्यावर अचानकपणे आदळणाऱ्या मोठ्या आवाजामुळे कानाचा पडदा फाटणे, पडद्याला छिद्र पडणे यासारख्या गंभीर स्वरुपाच्या इजा होऊ शकतात.

श्वसनसंस्थेवर होणारा परिणाम !

रंगांच्या फ़टाक्यांमुळे हवेत जड धातू, SO2, NO2 तसेच श्वसनशील तरंगणारे धुलिकण यांची प्रचंड वाढ होते. त्यामुळे श्वसनाचा त्रास असणा-यांचा मूळ आजार बळावतो. जसे की ज्यांना दमा आहे त्यांचा दमा वाढतो. तसेच इतरांच्या फ़ुफ़्फ़ुसांच्या क्षमतेवर परिणाम होतो.

शरीरावर होणारे इतर परिणाम !

फटाक्यांमुळे तणाव, थकवा, एकाग्रतेचा अभाव, मळमळ, निद्रानाश, डोकेदुखी, भूक न लागणे यांसारखे इतर परिणामही शरीरावर आणि मनुष्याच्या दैनंदिन व्यवहारावर होतात.
Ετικέτες

टिप्पणी पोस्ट करा

[facebook][blogger]

संपर्क फॉर्म

नाव

ईमेल *

मेसेज *

Blogger द्वारा समर्थित.
Javascript DisablePlease Enable Javascript To See All Widget